Kỷ nguyên của những “Siêu nhân” và Kẻ bị ruồng bỏ: 5 sự thật không ngờ về dự án chỉnh sửa gen người
Khi Frankenstein không còn là tiểu thuyết
Tháng 11 năm 2018, tại khách sạn Le Méridien Cyberport (Hồng Kông), một cơn địa chấn đã làm rung chuyển giới khoa học: sự ra đời của Lulu và Nana, hai em bé chỉnh sửa gen đầu tiên trên thế giới. Nhà nghiên cứu Hạ Kiến Khuê (He Jiankui) xuất hiện trên YouTube với nụ cười rạng rỡ, nhưng truyền thông quốc tế lại gọi đó là những “Frankenbabies” – một tham chiếu đầy ám ảnh tới quái vật của Mary Shelley tròn 200 năm trước.
Tuy nhiên, giới nhân học chúng ta cần nhìn sâu hơn vào cái mác “quái vật” này. Trong nguyên tác của Shelley, sinh vật ấy chỉ trở nên hung bạo khi bị xã hội xua đuổi. Khi mã di truyền của thế hệ tương lai bị can thiệp, chúng ta không chỉ đứng trước một đột phá kỹ thuật, mà còn là một ngã rẽ văn hóa: Liệu chúng ta đang kiến tạo một giống loài siêu việt, hay đang vô tình đẩy những đứa trẻ này vào một kiếp sống bị ruồng bỏ mới – những kẻ lạc lõng trong chính “bản hòa tấu” sinh học của nhân loại?
CRISPR không phải “cây bút chì”, nó là một “chiếc iPod” đầy rủi ro
Công chúng thường được ru ngủ bởi ẩn dụ “biên tập” (editing) đầy tinh tế, như thể chúng ta chỉ đang dùng bút chì tẩy đi vài chữ lỗi trên trang giấy DNA. Thực tế khắc nghiệt hơn nhiều.
Trước CRISPR, chúng ta có công nghệ “ngón tay kẽm” (Zinc Fingers) – chính xác, đắt đỏ và kỳ công như một đĩa nhạc Vinyl thượng hạng. Ngược lại, CRISPR là một chiếc iPod: nhanh, rẻ, phổ thông nhưng thiếu đi sự tinh tế của âm thanh nguyên bản. Thay vì là một cây bút chì, CRISPR giống như một chiếc máy bay không người lái (Reaper drone) siêu nhỏ. Nó có khả năng gây tổn thương có mục tiêu, nhưng thường xuyên tạo ra “thiệt hại ngoài ý muốn” (collateral damage). Khi cắt đứt chuỗi xoắn kép, CRISPR không “biên tập”; nó gây ra sự đột biến có mục tiêu (targeted mutagenesis).
Nó có thể “nhảy múa” khắp các nhiễm sắc thể để tìm kiếm những đoạn mã gần giống với mục tiêu và phá hủy chúng. Hãy hình dung một lệnh chỉnh sửa lỗi chính tả: thay vì sửa từ “Hacking human nature is fun” thành một câu hoàn chỉnh, nó có thể biến thành “Hakingh umann aturei sf un” – một mớ hỗn độn vô nghĩa. Sự xáo trộn khung mã di truyền (frame-shift) này chính là thứ mà các nhà khoa học đang đặt cược trong các thử nghiệm trên cơ thể người.
Chúng ta đều là những kẻ đột biến hay Bản hòa tấu của những sai sót di truyền
Trước khi lo sợ về những “X-Men” trong phòng thí nghiệm, hãy nhìn vào gương. Dữ liệu từ tài liệu nguồn của Eben Kirksey nhắc nhở rằng: đột biến là bản chất của sự sống.
- Mỗi đứa trẻ sinh ra đã mang sẵn 40 đến 80 đột biến mới mà cha mẹ không hề có.
- Một tế bào da ở tuổi 60 chứa từ 4.000 đến 40.000 đột biến do tác động của môi trường và sai sót sao chép.
Ranh giới giữa “khuyết tật” và “siêu năng lực” vốn dĩ vô cùng mong manh. Hãy nhớ về người đàn ông ở Prague năm 1932, kẻ tự đóng đinh mình trên sân khấu mà không hề biết đau. Hay bộ tộc Qureshi ở Pakistan với đột biến gen SCN9A, nơi những đứa trẻ có thể thản nhiên đi trên than hồng. Những “kẻ đột biến” tự nhiên này nhắc nhở chúng ta rằng thiên nhiên duy trì sự sống bằng chính những sai số. Khi chúng ta cố gắng “tối ưu hóa” con người bằng cách xóa bỏ những biến dị, chúng ta có đang vô tình xóa đi chính những tiềm năng chưa được khám phá của giống loài?
Khi sự sống có giá 2.1 triệu đô la (Công lý di truyền)
Dưới góc nhìn nhân học, CRISPR không chỉ là công nghệ; nó là một công cụ kinh tế. Chúng ta đang chứng kiến sự trỗi dậy của một “Chủ nghĩa ưu sinh mới” (New Eugenics) được thúc đẩy bởi lợi nhuận tập đoàn. Mặc dù các nghiên cứu nền tảng thường sử dụng tiền thuế của dân, nhưng thành quả lại bị độc quyền và bán với giá cắt cổ.
Danh sách cái giá của sự sống đang trở nên điên rồ:
- Kymriah (Novartis): Liệu pháp gen điều trị ung thư giá 475.000 USD.
- Zolgensma (Novartis): Đặc trị teo cơ tủy sống với mức giá kỷ lục 2,1 triệu USD.
Giáo sư Ruha Benjamin từ Princeton đã đặt ra một khối blockquote đầy sức nặng cho lương tâm nhân loại:
“Đổi mới công nghệ và bất bình đẳng xã hội thường đi đôi với nhau… Bạn có thể ưu tiên vấn đề công bằng từ sớm, hoặc sống trong một thế giới mà sức khỏe và tuổi thọ của một số người được xây dựng trên sự phớt lờ đối với những người còn lại.”
Khi sự sống trở thành đặc quyền của tầng lớp tinh hoa, hố sâu ngăn cách không còn chỉ là tiền bạc hay học vấn, mà là sự phân cấp sinh học ngay từ trong bào thai.
“Phù thủy” di truyền trong những nhà kho gỗ dán và Thế giới ngầm Biohacking
Sự độc quyền của “Big Pharma” đã thúc đẩy một tiểu văn hóa phản kháng đầy liều lĩnh: những hacker di truyền. Hãy tưởng tượng những lò phản ứng sinh học chứa vi khuẩn E. coli được đặt trong những nhà kho cũ kỹ bằng gỗ dán ở vùng nông thôn Mississippi. Tại đó, những người như David Ishee hay Tristan Roberts đang cố gắng “dân chủ hóa” khoa học.
Sự kiện gây sốc nhất là khi Tristan Roberts, một người nhiễm HIV, tự tiêm một vòng DNA (nhiễm sắc thể nhân tạo) tự chế vào cơ thể ngay trên Facebook Live năm 2017. Mục tiêu của anh là khiến các tế bào mỡ của mình sản sinh ra kháng thể N6 để trung hòa virus. Động cơ của họ là chính đáng – chống lại sự kiểm soát giá cả của các tập đoàn – nhưng cách thức lại đầy rẫy rủi ro. Việc thiếu kiểm soát không chỉ gây nguy hiểm cho cá nhân họ mà còn có thể tạo ra những chủng virus kháng thuốc, một thảm họa cộng đồng tiềm ẩn sinh ra từ khát vọng tự do.
Tốc độ Thâm Quyến và bóng ma trong những “ngôi làng rỗng”
Thí nghiệm của Hạ Kiến Khuê trên gen CCR5 (để tạo khả năng kháng HIV) không phải là một sự tình cờ. Nó là sản phẩm của “Giấc mơ Trung Hoa” và triết lý “Tốc độ Thâm Quyến” (Shenzhen Speed) – làm trước, xin phép sau.
Thâm Quyến hiện lên với những chiếc taxi điện, tòa nhà chọc trời và dự án “Peacock Plan” đầy tham vọng nhằm thu hút các “Einstein của Trung Quốc”. Tuy nhiên, có một sự tương phản đầy chua chát khi nhìn vào nguồn gốc của Hạ Kiến Khuê. Anh sinh ra ở huyện Tân Hóa (Hunan), trong một “ngôi làng rỗng” (hollow village) nơi chỉ còn người già và những chiếc máy tuốt lúa bằng gỗ dán giấy bóng kính lên cửa sổ vỡ. Bước nhảy vọt từ những ruộng lúa nghèo nàn lên đến đỉnh cao của công nghệ di truyền chính là biểu tượng cho tham vọng không rào cản của một cường quốc đang khao khát dẫn đầu bằng mọi giá. Ở đó, đạo đức đôi khi bị xem là “rào cản phương Tây” cần được vượt qua để đạt tới sự vĩ đại.
Tương lai nằm trong tay ai?
Sau tất cả, như nhà sử học Benjamin Hurlbut đã nhận định: Công nghệ CRISPR bản thân nó không có quyền năng, quyền năng nằm ở tay những người điều khiển nó. Chúng ta đang đứng trước một “vùng đất hoang dã” mới của tiến hóa, nơi các quy tắc chưa được viết xong nhưng cuộc đua đã bắt đầu.
Khoa học cần được dân chủ hóa, nhưng không phải bằng những mũi tiêm liều lĩnh trong phòng khách, mà bằng sự tham gia của toàn xã hội vào các quyết định đạo đức. Trước khi chọn cho con mình một bộ gen “hoàn hảo” như một cỗ máy, hãy tự hỏi: Liệu chúng ta có đang đánh mất đi tính nhân bản vốn được nuôi dưỡng từ chính sự đa dạng đầy khiếm khuyết của tự nhiên? Tương lai của giống loài không nằm ở những đoạn mã A-T-C-G, mà nằm ở cách chúng ta định nghĩa giá trị của một con người.
